Краеведение как проявление общественной активности населения в области прикладных знаний о своей «малой родине» на Случчине зародилось в конце ХІХ – начале ХХ века. Кто стоял у истоков? В памяти всплывают имена Фёдора Серно-Соловьевича, Ивана Глебова, Александра Сержпутовского, Александра Ельского, Николая Касперовича, Яна Петровского. Продолжателями краеведческих традиций стали Григорий Родченко, Степан Глухих, Алексей Новик, Анатолий Грицкевич…
Рождение и развитие сети Интернет стало началом новой эпохи в жизни человечества. Для кого-то Интернет – всего лишь средство для поиска информации и обмена ею. Для кого-то – дом, новая вселенная, киберпространство, в котором человек проводит гораздо больше времени, чем в реальном мире. Интернет ликвидировал границы между государствами, позволил на просторах Сети ежедневно встречаться миллионам пользователей из разных стран мира, обмениваться самой разной информацией, в том числе и краеведческого характера.
Такую особенность Интернета решили использовать неравнодушные к истории родного края жители Случчины. В 2012 году известный в наших местах коллекционер антиквариата и меценат Владимир Бойко предложил мне поработать администратором сайта, которому дали немного пафосное название «Наследие слуцкого края». Толчком стало желание поделиться с общественностью экспонатами, которые накопились у коллекционера. В планах было даже создание интернет-аукциона со слуцкой площадкой.
Честно говоря, я был далёк не только от истории Беларуси, но и от краеведения Слуцка, ведь сам родом из России. Мне хватало редких статей в местной прессе, чтобы быть в курсе событий. В то же время у меня сложилось впечатление, что найти в Интернете информацию о Слуцке и Случчине проблематично. Причина проста: материалы есть, но они не оцифрованы, находятся в библиотеках и частных собраниях в виде книг, брошюр, вырезок из газет и журналов, фотографий и семейных коллекций. Работая до этого в Слуцком райисполкоме, я понял, насколько это важная проблема для жителей района, особенно для школьников. Чуть ли не каждый день ко мне обращались коллеги и знакомые с просьбой найти хоть какую-нибудь информацию для реферата, курсовой работы или даже диплома их ребёнка. Чувствовалось, что наступает переломный момент: нужные сведения становится легче и быстрее найти в мировой Сети, а не в библиотеке, а Слуцк остаётся в стороне.
Поэтому я сделал В.В. Бойко встречное предложение собирать на сайте все, что касается Слуцка: документы, статьи, книги, фотографии, видео- и аудиоматериалы. И нет ничего плохого в копировании материалов из других источников на наш ресурс.
Дело это оказалось неблагодарным. Так, большинству людей интересно прочитать о том, что было на Случчине, но провести какую-либо исследовательскую работу, а тем более прислать материал, под силу не каждому. Были желающие помочь ресурсу, но как только узнавали, что это не принесёт прибыли, уходили не попрощавшись. Сначала было много скептиков. Мол, не вы первые замахнулись на такую проблему, да ни у кого ничего не вышло: все начатые интернет-проекты заглохли.
С течением времени сформировался костяк сайта. Владимир Бойко статей не пишет, зато «поставляет» на сайт интересные находки – антикварные вещи. Преподаватель Слуцкой детской художественной школы Игорь Титковский курирует знакомое ему направление культурной жизни – изобразительное искусство и параллельно – древнюю и современную архитектуру города. Бывший главный редактор газеты «Слуцкий край», а ныне пенсионер Анатолий Жук собирает информацию о литераторах, Слуцком вооружённом восстании 1920 года и репрессированных земляках. Начальник производственно-технического отдела автобусного парка №2 Андрей Попов увлёкся старыми улицами Слуцка и его топонимами.
Постепенно расширяется круг наших друзей и соратников. Немало интересных материалов о древнем Слуцке нам передал научный сотрудник Института истории Национальной академии наук Беларуси Николай Волков. Дельными советами, ссылками на материалы помогает хранитель фонда идиш Российской национальной библиотеки в Санкт-Петербурге Вера Кнорринг. Рукопись прекрасной книги «Богуслав Радзивилл. Биографический очерк» для публикации на сайте передала историк из города Жодино Галина Анискевич. Некоторое время сотрудничал с сайтом слуцкий краевед Сергей Багдашич. Своими коллекциями антиквариата в экспозиции домашнего «Музея Елизаветы» поделился с посетителями ресурса Леонид Гапанович. Интересные материалы нашла и прислала методист Слуцкого государственного медицинского колледжа Светлана Астапович. Периодически делится своими статьями научный сотрудник краеведческого музея Василий Тишкевич. Помогли собрать материал о закрытых городках военные железнодорожники. Продолжительное время оказывал финансовую помощь проекту руководитель группы компаний «Твоя столица» Владимир Давидович. Он, кстати, помог издать к юбилею Слуцка новую книгу Игоря Титковского «Слуцк. История города в памятниках архитектуры».
Приятно, что многие родители прививают любовь к истории родного края своим детям. Например, мы представили на сайте работу Евгения Денисенко «Азбука святынь Случчины». Знакомит с историей родного края его мама, Алла Владимировна – учитель начальных классов средней школы №6. Она и выступила в роли руководителя этой работы. Несколько своих работ прислали учащиеся Бокшицкой средней школы, у них отличный руководитель – учительница истории Наталья Бартошик. Интересную работу написал учащийся воскресной школы Свято-Космо-Домиановского храма Константин Иванцов при участии мамы, Людмилы, для участия в конкурсе «Православные святыни белорусского народа».
Наконец наш сайт признали отдельные государственные учреждения не как «оппозиционный», а как полезный, хотя сначала отнеслись к его появлению настороженно. Большинство авторов наших публикаций были приглашены в состав жюри районных краеведческих чтений школьников «Слуцк: соединяя прошлое и настоящее», которые состоялись в марте 2016 года и были посвящены 900-летию Слуцка. У школьников было немало хороших исследований, работы победителей мы опубликовали на нашем ресурсе. Понятно, что уровень поисково-исследовательских работ школьников зависит от учителей истории, а они, к сожалению, не всегда увлекаются краеведением. Отдельные учреждения (например, районная библиотека) по-прежнему не желают делиться с читателями сайта «секретной» информацией. Ну какие секреты могут быть от своего народа?
Приятно было услышать положительную оценку нашей работы от епископа Слуцкого и Солигорского Антония. С первых дней работы сайт активно сотрудничал с Православной Церковью, а образование в октябре 2014 года Слуцкой епархии подтолкнуло к укреплению сотрудничества. Владыка Антоний лично прислал материал для сайта о находке уникального креста в ризнице Михайловского кафедрального собора в Слуцке. Сам он регулярно просматривает материалы нашего сайта. Поскольку история Слуцка неразрывно связано с православием, то настоятели многих храмов помогают в нашей работе. Интересные статьи опубликованы за подписью кандидата богословия протоиерея Александра Шкляревского. А паломнические поездки, организованные настоятелями протоиереем Георгием Петровским, протоиереем Александром Шкляревским, иереем Александром Щеголютиным, были полезны как для паломников, так и для читателей сайта. По мере возможности на сайте пишется краткая история слуцких храмов, как существовавших ранее, так и современных.
Замечено, что молодёжь меньше интересуется историей родного края, чем люди в зрелом возрасте. Например, курс лекций цикла «Познай свой город», организованный Слуцкой епархией при поддержке газеты «Инфо-Курьер», постоянно посещают не более 20 человек, из которых большинство – в солидном возрасте. В апреле 2015 года мне посчастливилось принять участие в «Фестивале экскурсоводов». Планировалось, что сотрудник краеведческого музея Василий Тишкевич в первый день проведёт пешеходную экскурсию по городу, проводит присутствующих в музей этнографии. Следующим днём экскурсовод Павел Мороз готовился провести экскурсию по краеведческому музею и галерее искусств имени Владимира Степановича Садина. К сожалению, желающих оказалось только несколько человек.
К истории, краеведения нужно прийти и душой, и сердцем. Во многих случаях мысли о материальном благополучии и бытовых проблемах преобладают над духовным состоянием наших земляков. Надо ли их осуждать? Наверное, не нужно. Рано или поздно подавляющее большинство начинает интересоваться историей своей семьи, рода, улицы, деревни, города. Так и должно быть. Вопрос в другом: где взять информацию?
Для этого и создан наш сайт. Сегодня, спустя пять лет с начала его функционирования, вы найдёте ссылки на наши материалы на многих Интернет-ресурсах, начиная от всем известной и популярной Википедии. Запомнилась короткая, но ёмкая оценка нашей работы главным редактором газеты «Звязда» Александром Карлюкевичем (сейчас – заместитель Министра информации Республики Беларусь): «Сайт с интересом посмотрел. Молодцы! Здорово, что у Слуцка есть такой проект!».
Мы гордимся, что посодействовали в поиске своих родных и близких тем, кто настойчиво их искал через Интернет. Списки погибших и живых, которые мы размещаем на нашем сайте, помогли уже многим людям.
Интересных тем для исследований ещё очень много, поэтому надеюсь, что работа сайта будет расширяться и совершенствоваться.
Владимир ХВОРОВ,
администратор сайта «Наследие слуцкого края»
Краязнаўства і Інтэрнэт: кропкі судакранання
Краязнаўства як праяўленне грамадскай актыўнасці насельніцтва ў галіне прыкладных ведаў аб сваёй «малой радзіме» на Случчыне зарадзілася ў канцы ХІХ – пачатку ХХ стагоддзя. Хто стаяў каля вытокаў? У памяці ўсплываюць імёны фёдара Серна-Салаўевіча, Івана Глебава, Аляксандра Сержпутоўскага, Аляксандра Ельскага, Міколы Каспяровіча, Яна Пятроўскага. Прадаўжальнікамі краязнаўчых традыцый сталі Рыгор Родчанка, Сцяпан Глухіх, Аляксей Новік, Анатоль Грыцкевіч…
Нараджэнне і развіццё сеткі Інтэрнэт стала пачаткам новай эпохі ў жыцці чалавецтва. Для некага Інтэрнэт – усяго толькі сродак для пошуку інфармацыі і абмену ёю. Для некага – дом, новы сусвет, кіберпрастора, у якой чалавек праводзіць значна больш часу, чым у рэальным свеце. Інтэрнэт ліквідаваў межы паміж дзяржавамі, дазволіў на прасторах Сеткі штодзённа сустракацца мільёнам карыстальнікаў з розных краін свету, абменьвацца самай рознай інфармацыяй, у тым ліку і краязнаўчага характару.
Такую асаблівасць Інтэрнэту вырашылі выкарыстаць неабыякавыя да гісторыі роднага краю жыхары Случчыны. У 2012 годзе вядомы ў нашым краі калекцыянер антыкварыяту і мецэнат Уладзімір Бойка прапанаваў мне папрацаваць адміністратарам сайта, якому далі крыху пафасную назву «Наследие слуцкого края». Штуршком стала жаданне падзяліцца з грамадскасцю экспанатамі, якія накапіліся ў калекцыянера. У планах нават было стварэнне інтэрнэт-аўкцыёну са слуцкай пляцоўкай.
Шчыра кажучы, я быў далёкі не толькі ад гісторыі Беларусі, але і ад краязнаўства Случчыны, бо сам родам з Расіі. Мне хапала рэдкіх артыкулаў у мясцовай прэсе, каб быць у курсе падзей. У той жа час у мяне склалася ўражанне, што знайсці ў Інтэрнэце інфармацыю пра Слуцк і Случчыну праблематычна. Прычына простая: матэрыялы ёсць, але яны не алічбаваны, знаходзяцца ў бібліятэках і прыватных зборах у выглядзе кніг, брашур, выразак з газет і часопісаў, фатаграфій і сямейных калекцый. Працуючы да гэтага ў Слуцкім райвыканкаме, я зразумеў, наколькі важная гэта праблема для жыхароў раёна, асабліва для школьнікаў. Ледзь не кожны дзень да мяне звярталіся калегі і знаёмыя з просьбай знайсці хоць якую-небудзь інфармацыю для рэферата, курсавой работы ці нават дыплома іх дзіцяці. Адчувалася, што надыходзіць пераломны момант: патрэбныя звесткі становіцца лягчэй і хутчэй знайсці ў сусветнай Сетцы, а не ў бібліятэцы, а Слуцк застаецца ўбаку.
Таму я зрабіў У.У. Бойку сустрэчную прапанову збіраць на сайце ўсё, што датычыць Случчыны: дакументы, артыкулы, кнігі, фатаграфіі, відэа – і аўдыёматэрыялы. І няма нічога дрэннага ў капіраванні матэрыялаў з другіх крыніц на наш рэсурс.
Справа гэта аказалася няўдзячнай. Так, большасці людзей цікава прачытаць пра тое, што было на Случчыне, але правесці якую-небудзь даследчыцкую работу, а тым больш прыслаць матэрыял, пад сілу не кожнаму. Былі жадаючыя дапамагчы рэсурсу, але як толькі даведваліся, што гэта не прынясе прыбытку, зыходзілі не развітаўшыся. Спачатку было многа скептыкаў. Маўляў, не вы першыя замахнуліся на такую праблему, ды ні ў каго нічога не выйшла: усе пачатыя інтэрнэт-праекты заглохлі.
З цягам часу сфарміраваўся касцяк сайта. Уладзімір Бойка артыкулаў не піша, затое «пастаўляе» на сайт цікавыя знаходкі – антыкварныя рэчы. Выкладчык Слуцкай дзіцячай мастацкай школы Ігар Ціткоўскі курыруе знаёмы яму напрамак культурнага жыцця – выяўленчае мастацтва і паралельна – старажытную і сучасную архітэктуру горада. Былы галоўны рэдактар газеты «Слуцкі край», а цяпер пенсіянер Анатоль Жук збірае інфармацыю пра літаратараў, Слуцкі збройны чын 1920 года і рэпрэсіраваных землякоў. Начальнік вытворча-тэхнічнага аддзела аўтобуснага парка №2 Андрэй Папоў захапіўся старымі вуліцамі Слуцка і яго тапонімамі.
Паступова пашыраецца кола нашых сяброў і саратнікаў. Нямала цікавых матэрыялаў пра старажытны Слуцк нам перадаў навуковы супрацоўнік Інстытута гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі Мікалай Волкаў. Слушнымі парадамі, спасылкамі на матэрыялы дапамагае захавальнік фонду ідыш Расійскай нацыянальнай бібліятэкі ў Санкт-Пецярбургу Вера Кнорынг. Рукапіс выдатнай кнігі «Богуслав Радзивилл. Биографический очерк» для публікацыі на сайце перадала гісторык з горада Жодзіна Галіна Аніскевіч. Некаторы час супрацоўнічаў з сайтам слуцкі краязнавец Сяргей Багдашыч. Сваімі калекцыямі антыкварыяту ў экспазіцыі дамашняга «Музея Елизаветы» падзяліўся з наведвальнікамі рэсурса Леанід Гапановіч. Цікавыя матэрыялы знайшла і прыслала метадыст Слуцкага дзяржаўнага медыцынскага каледжа Святлана Астаповіч. Перыядычна дзеліцца сваімі артыкуламі навуковы супрацоўнік краязнаўчага музея Васіль Цішкевіч. Дапамаглі сабраць матэрыял пра закрытыя гарадкі ваенныя чыгуначнікі. Працяглы час аказваў фінансавую дапамогу праекту кіраўнік групы кампаній «Твоя столица» Уладзімір Давідовіч. Ён, дарэчы, дапамог выдаць да юбілею Слуцка новую кнігу Ігара Ціткоўскага «Слуцк. Гісторыя горада ў помніках архітэктуры».
Прыемна, што многія бацькі прывіваюць любоў да гісторыі роднага краю сваім дзецям. Напрыклад, мы прадставілі на сайце работу Яўгена Дзенісенкі «Азбука святынь Случчины». Знаёміць з гісторыяй роднага краю яго мама, Ала Уладзіміраўна – настаўнік пачатковых класаў сярэдняй школы №6. Яна і выступіла ў ролі кіраўніка гэтай работы. Некалькі сваіх работ прыслалі вучні Бокшыцкай сярэдняй школы, у іх выдатны кіраўнік – настаўніца гісторыі Наталля Бартошык. Цікавую работу напісаў навучэнец нядзельнай школы Свята-Касма-Даміянаўскага храма Канстанцін Іванцоў пры ўдзеле мамы, Людмілы, для ўдзелу ў конкурсе «Православные святыни белорусского народа».
Нарэшце наш сайт прызналі асобныя дзяржаўныя ўстановы не як «апазіцыйны», а як карысны, хаця спачатку аднесліся да яго з»яўлення насцярожана. Большасць аўтараў нашых публікацый былі запрошаны ў склад журы раённых краязнаўчых чытанняў школьнікаў «Слуцк: соединяя прошлое и настоящее», якія адбыліся ў сакавіку 2016 года і былі прысвечаны 900-годдзю Слуцка. У школьнікаў было нямала добрых даследаванняў, работы пераможцаў мы апублікавалі на нашым рэсурсе. Зразумела, што ўзровень пошукава-даследчыцкіх работ школьнікаў залежыць ад настаўнікаў гісторыі, а яны, на жаль, не заўсёды захапляюцца краязнаўствам. Асобныя ўстановы (напрыклад, раённая бібліятэка) па-ранейшаму не жадаюць дзяліцца з чытачамі сайта «сакрэтнай» інфармацыяй. Ну якія сакрэты могуць быць ад свайго народа?
Прыемна было пачуць станоўчую ацэнку нашай работы ад епіскапа Слуцкага і Салігорскага Антонія. З першых дзён работы сайт актыўна супрацоўнічаў з Праваслаўнай Царквой, а ўтварэнне ў кастрычніку 2014 года Слуцкай епархіі падштурхнула да ўмацавання супрацоўніцтва. Уладыка Антоній асабіста прыслаў матэрыял для сайта аб знаходцы ўнікальнага крыжа ў рызніцы Міхайлаўскага кафедральнага сабора ў Слуцку. Сам ён рэгулярна праглядае матэрыялы нашага сайта. Паколькі гісторыя Случчыны непарыўна звязана з праваслаўем, то настаяцелі многіх храмаў дапамагаюць у нашай рабоце. Цікавыя артыкулы апублікаваны за подпісам кандыдата багаслоўя протаіерэя Аляксандра Шклярэўскага. А паломніцкія паездкі, арганізаваныя настаяцелямі протаіерэем Георгіем Пятроўскім, протаіерэем Аляксандрам Шклярэўскім, іерэем Аляксандрам Шчагалюціным, былі карысныя як для пілігрымаў, так і для чытачоў сайта. Па меры магчымасці на сайце пішацца кароткая гісторыя слуцкіх храмаў, як існаваўшых раней, так і сучасных.
Заўважана, што моладзь менш цікавіцца гісторыяй роднага краю, чым людзі ў сталым узросце. Напрыклад, курс лекцый цыкла «Познай свой город», арганізаваны Слуцкай епархіяй пры падтрымцы газеты «Інфа-Кур»ер», пастаянна наведваюць не больш за 20 чалавек, з якіх большасць – у паважным узросце. У красавіку 2015 года мне пашчаслівіла прыняць удзел у «Фестывалі экскурсаводаў». Планавалася, што супрацоўнік краязнаўчага музея Васіль Цішкевіч у першы дзень правядзе пешаходную экскурсію па горадзе, завядзе прысутных у музей этнаграфіі. Наступным днём экскурсавод Павел Мароз рыхтаваўся правесці экскурсію па краязнаўчым музеі і галерэі мастацтваў імя Уладзіміра Сцяпанавіча Садзіна. На жаль, жадаючых аказалася толькі некалькі чалавек.
Да гісторыі, краязнаўства трэба прыйсці і душой, і сэрцам. У многіх выпадках думкі аб матэрыяльным дабрабыце і бытавых праблемах пераважаюць над духоўным станам нашых землякоў. Ці трэба іх асуджаць? Напэўна, не трэба. Рана ці позна пераважная большасць пачынае цікавіцца гісторыяй сваёй сям»і, роду, вуліцы, вёскі, горада. Так і павінна быць. Пытанне ў іншым: дзе ўзяць інфармацыю?
Для гэтага і створаны наш сайт. Сёння, праз пяць гадоў з пачатку яго функцыянавання, вы знойдзеце спасылкі на нашы матэрыялы на многіх інтэрнэт-рэсурсах, пачынаючы ад усім вядомай і папулярнай Вікіпедыі. Запомнілася кароткая, але ёмістая ацэнка нашай работы галоўным рэдактарам газеты «Звязда» Алесем Карлюкевічам (цяпер – намеснік Міністра інфармацыі Рэспублікі Беларусь): «Сайт з цікавасцю паглядзеў. Малайцы! Здорава, што ў Случчыны ёсць такі праект!».
Мы ганарымся, што пасадзейнічалі ў пошуку сваіх родных і блізкіх тым, хто настойліва іх шукаў праз Інтэрнэт. Спісы загінулых і жывых, якія мы размяшчаем на нашым сайце, дапамаглі ўжо многім людзям.
Цікавых тэм для даследаванняў яшчэ вельмі шмат, таму спадзяюся, што работа сайта будзе пашырацца і ўдасканальвацца.
Уладзімір ХВОРАЎ,
адміністратар сайта «Спадчына слуцкага краю»
Пераклад – Анатоль ЖУК
